La-ki

Bất khả xâm phạm, một thành hoàng gia Ca-na-an ở Sơ-phê-la, hay đồng bằng duyên hải Pa-lét-tin (Giô-suê 10:3, 5; Giô-suê 12:11). Thành bị dân Y-sơ-ra-ên chiếm và phá hủy (Giô-suê 10:31-33). Sau đó, dưới thời Rô-bô-am, thành trở thành một trong những pháo đài vững chắc nhất của Giu-đa (2 Sử-ký 10:9). Thành bị San-xê-ríp tấn công và có thể đã bị chiếm lấy (2 Các Vua 18:14, 17; 2 Các Vua 19:8; Ê-sai 36:2). Lời thuật về cuộc bao vây này được khắc trên một số phiến đá tìm thấy trong các phòng của cung điện Koyunjik, hiện được lưu giữ tại Viện Bảo tàng Anh. Dòng chữ đã được giải mã như sau: “San-xê-ríp, vị vua dũng mãnh, vua xứ A-si-ri, ngự trên ngai xét đoán trước thành La-ki: Ta đã ra lệnh tàn sát thành này.”

La-ki đã được xác định là Tell-el-Hesy, nơi tìm thấy một bảng đất sét hình nêm chứa bức thư được cho là của Amenophis tại Amarna trả lời một trong các bảng Amarna do Zimrida gửi từ La-ki. Bức thư này gửi từ thủ lĩnh Atim (=Ê-tam, 1 Sử-ký 4:32) tới thủ lĩnh La-ki, trong đó người viết bày tỏ sự lo ngại sâu sắc trước sự tiếp cận của những kẻ cướp bóc từ vùng đồi Hếp-rôn. Bức thư viết: “Chúng đã tràn vào xứ... để tàn phá... kẻ đi xuống thật là mạnh bạo. Hắn tàn phá.” Bức thư này cho thấy rằng “việc liên lạc bằng bảng chữ hình nêm không chỉ phổ biến khi viết thư sang Ê-díp-tô, mà còn trong các thư từ nội bộ của xứ. Dù không quan trọng về một vài khía cạnh như bia đá Mô-áp và bản khắc Si-lô-ê, bức thư này vẫn là một trong những phát hiện giá trị nhất từng được tìm thấy tại Pa-lét-tin” (Conder, Tell Amarna Tablets, tr. 134).

Các cuộc khai quật tại La-ki vẫn tiếp tục, và trong số các khám phá khác có một lò cao luyện sắt cùng với xỉ và tro, được cho là đã tồn tại vào năm 1500 TCN. Nếu các giả thuyết của giới chuyên gia là chính xác, việc sử dụng luồng khí nóng thay vì khí lạnh (một cải tiến trong sản xuất sắt được Neilson cấp bằng sáng chế vào năm 1828) đã được biết đến từ một nghìn năm trăm năm trước Chúa Cứu Thế.