Ty-rơ

Vách đá, nay là es-Sur; một thành phố cổ của người Phê-ni-xi, cách Acre khoảng 23 dặm theo đường chim bay về phía bắc, và cách Si-đôn 20 dặm về phía nam. Si-đôn là thành phố cổ nhất của người Phê-ni-xi, nhưng Ty-rơ có lịch sử lâu dài và hiển hách hơn. Hoạt động thương mại của toàn thế giới đều quy tụ về các nhà kho của Ty-rơ. “Các thương gia Ty-rơ là những người đầu tiên mạo hiểm giương buồm trên vùng biển Địa Trung Hải; họ đã thành lập các thuộc địa trên bờ biển và các đảo lân cận của biển Aegean, ở Hy Lạp, trên bờ biển phía bắc châu Phi, tại Cạt-ta-go và những nơi khác, ở Sicily và Corsica, ở Tây Ban Nha tại Tartessus, và thậm chí vượt qua cả các cột đá Hercules tại Gadeira (Cadiz)” (sách Isaiah của Driver). Vào thời Đa-vít, một liên minh thân thiện đã được thiết lập giữa người Hê-bơ-rơ và người Ty-rơ, những người từ lâu đã được cai trị bởi các vị vua bản địa của họ (2 Sa-mu-ên 5:11; 1 Các Vua 5:1; 2 Sử-ký 2:3).

Ty-rơ bao gồm hai phần riêng biệt: một pháo đài bằng đá trên đất liền gọi là “Ty-rơ Cổ”, và thành phố được xây dựng trên một hòn đảo nhỏ đầy đá cách bờ biển khoảng nửa dặm. Đó là một nơi vô cùng kiên cố. Thành bị Sanh-ma-na-se, với sự hỗ trợ của người Phê-ni-xi trên đất liền, bao vây trong năm năm; và bị Nê-bu-cát-nê-xa (586–573 TCN) bao vây trong mười ba năm, dường như đều không thành công. Về sau, thành rơi vào tay A-léc-xăn-đơ Đại Đế sau một cuộc bao vây kéo dài bảy tháng, nhưng vẫn tiếp tục duy trì phần lớn tầm quan trọng thương mại cho đến thời kỳ Cơ Đốc giáo. Thành được nhắc đến trong Ma-thi-ơ 11:21 và Công-vụ các Sứ-đồ 12:20. Năm 1291 SCN, thành bị người Saracen đánh chiếm và từ đó đến nay vẫn là một đống đổ nát hoang tàn.

“Thuốc nhuộm màu tím của Ty-rơ nổi tiếng khắp thế giới nhờ độ bền màu tuyệt đẹp, và việc sản xuất loại thuốc nhuộm này là nguồn của cải dồi dào cho cư dân thành phố.”

Cả Ty-rơ lẫn Si-đôn “đều tấp nập các xưởng thủy tinh, cơ sở nhuộm và dệt; và trong số những người thợ khéo léo của họ, không thể không kể đến tầng lớp những người nổi tiếng về nghề chạm khắc đá quý” (2 Sử-ký 2:7, 14).

Sự gian ác và thói thờ thần tượng của thành phố này thường xuyên bị các đấng tiên tri lên án, và sự hủy diệt cuối cùng của nó đã được báo trước (Ê-sai 23:1; Giê-rê-mi 25:22; Ê-xê-chi-ên 26; 28:1-19; A-mốt 1:9, 10; Xa-cha-ri 9:2-4).

Tại đây, một hội thánh đã được thành lập không lâu sau cái chết của Ê-tiên, và Phao-lô khi trở về từ chuyến hành trình truyền giáo thứ ba đã dành một tuần để tương giao với các môn đồ tại đó (Công-vụ các Sứ-đồ 21:4). Cảnh tượng tại Mi-lê lại tái diễn khi ông chia tay họ: tất cả mọi người cùng vợ con đã tiễn ông ra tận bờ biển. Chuyến hải trình của sứ đồ kết thúc tại Bô-lê-mai, cách Ty-rơ khoảng 38 dặm. Từ đó ông tiếp tục đi đến Sê-sa-rê (Công-vụ các Sứ-đồ 21:5-8).

“Thành phố này được ghi nhận trên các bia tích từ khoảng năm 1500 TCN, và theo Herodotus thì thành được tuyên bố thành lập vào khoảng năm 2700 TCN. Thành có hai hải cảng vẫn còn tồn tại, và có tầm quan trọng về thương mại qua mọi thời đại, với các thuộc địa tại Cạt-ta-go (khoảng năm 850 TCN) và trên khắp vùng Địa Trung Hải. Thành nhiều lần bị Ai Cập và A-si-ri tấn công, và bị A-léc-xăn-đơ Đại Đế đánh chiếm sau một cuộc bao vây khốc liệt vào năm 332 TCN. Ngày nay đây là một thị trấn có 3.000 dân, với các ngôi mộ cổ và một nhà thờ chính tòa đổ nát. Một đoạn văn tự ngắn bằng tiếng Phê-ni-xi từ thế kỷ thứ tư TCN là di tích duy nhất được phục hồi cho đến nay.”