Phê-ni-xi

(Công-vụ các Sứ-đồ 21:2) = Phê-nít (Công-vụ các Sứ-đồ 11:19; Công-vụ các Sứ-đồ 15:3; R.V., Phoenicia), tiếng Hy Lạp là phoinix, “cây chà là”, xứ của những cây chà là; một dải đất có chiều rộng trung bình khoảng 20 dặm dọc theo bờ Địa Trung Hải, từ sông Eleutherus ở phía bắc đến mũi Cạt-mên ở phía nam, dài khoảng 120 dặm. Tên này không thấy xuất hiện trong Cựu Ước, và trong Tân Ước nó chỉ được đề cập trong các phân đoạn nêu trên.

“Trong các bia ký Ai Cập, Phê-ni-xi được gọi là Keft, dân cư là Kefa; và vì Keft-ur, hay ‘Đại Phê-ni-xi’, là tên được đặt cho vùng đồng bằng châu thổ sông Nin từ các thuộc địa của người Phê-ni-xi định cư tại đó, nên người Phi-li-tin đến từ Cáp-tô hoặc Keft-ur chắc hẳn có nguồn gốc từ Phê-ni-xi” (so sánh Phục-truyền Luật-lệ Ký 2:23; Giê-rê-mi 47:4; A-mốt 9:7). Theo cuốn Bible and the Monuments của Sayce.

Phê-ni-xi nằm ngay trung tâm thế giới cổ đại, và là thương cảng tự nhiên để buôn bán với các nước khác. Nơi đây là “nước Anh của thời cổ đại”. “Các tuyến đường thương mại từ khắp châu Á quy tụ về bờ biển Phê-ni-xi; các trung tâm thương mại trên sông Ơ-phơ-rát và Ti-gơ-rơ vận chuyển hàng hóa của họ qua ngả Ty-rơ đến sông Nin, xứ Ả-rập và phương tây; mặt khác, các sản vật của những vùng đất rộng lớn giáp Địa Trung Hải đi qua thủ phủ Ca-na-an để đến với thế giới phương đông.” Nơi đây “ở tại nơi vào biển, buôn bán với dân cư nhiều cù lao” (Ê-xê-chi-ên 27:3, 4). Hoạt động thương mại sâu rộng của người Phê-ni-xi, đặc biệt là với Ta-rê-si và thế giới phương tây, đã làm cho họ trở nên vô cùng giàu có, dẫn đến sự xa hoa vô hạn và phát triển mạnh mẽ mọi hình thức nghệ thuật và sản xuất.

Người Phê-ni-xi là những thương gia táo bạo nhất của thế giới cổ đại, đã thiết lập các thuộc địa tại nhiều nơi, trong đó Cạt-thê là quan trọng nhất. Họ là một nhánh Ca-na-an thuộc dòng dõi Cham, và thường được gọi là người Si-đôn, lấy theo tên thành phố chính của họ là Si-đôn. Chẳng ai “biết đốn cây như dân Si-đôn” (1 Các Vua 5:6). Vua Hi-ram đã giúp đỡ Sa-lô-môn rất nhiều trong việc thiết kế và xây dựng đền thờ, đúc cho ông tất cả các khí dụng cho việc phục vụ đền thờ, hai cây trụ đứng trước hiên cửa và “biển đúc” (1 Các Vua 7:21-23). Những dấu hiệu kỳ lạ đã được tìm thấy qua các cuộc thám hiểm gần đây trên những tảng đá lớn tạo nên nền móng của đền thờ. Những dấu hiệu này, cả vẽ lẫn khắc, được xem là do những người thợ làm trong các mỏ đá thực hiện, và có lẽ nhằm chỉ ra vị trí của những tảng đá này trong công trình. “Ký thuật Kinh Thánh (1 Các Vua 5:17, 18) mô tả chính xác công trình xây bằng đá đồ sộ hiện có ở góc đông nam (của khu vực đền thờ), và nằm trên nền đá tự nhiên sâu 80 bộ dưới bề mặt hiện tại. Đội Công binh Hoàng gia đã tìm thấy, chôn sâu trong đống đổ nát của nhiều thế kỷ, những tảng đá lớn, đá quý giá và đá đẽo gọt, tạo thành nền của tường nơi thánh; trong khi các mảnh gốm Phê-ni-xi và các dấu hiệu Phê-ni-xi được vẽ trên các khối đá đồ sộ dường như tuyên bố rằng những tảng đá đã được chuẩn bị trong mỏ đá bởi những người thợ khéo léo của Hi-ram, vua Ty-rơ.”

Người Phê-ni-xi thường được coi là những người phát minh ra chữ viết bảng chữ cái. Người Ai Cập diễn đạt suy nghĩ của họ bằng những biểu tượng nhất định, gọi là “chữ tượng hình”, tức là những nét chạm khắc thánh, được gọi như vậy vì hầu như chỉ dùng cho các chủ đề thiêng liêng. Tuy nhiên, phát hiện gần đây về các bia ký ở Nam Ả-rập (Yemen và Hadramaut), được gọi là Hemyaritic, cùng với nhiều cân nhắc về mặt ngữ văn học, đã khiến một số người kết luận rằng bảng chữ cái Phê-ni-xi có nguồn gốc từ người Mi-nê-an (thừa nhận tính cổ xưa của vương quốc Ma-in, Các Quan Xét 10:12; 2 Sử-ký 26:7). Do đó bảng chữ cái Phê-ni-xi không còn là bảng chữ cái mẹ nữa. Sayce cho rằng “rất có thể chính người Ai Cập là những người di cư từ Nam Ả-rập.”

“Người Phê-ni-xi nổi tiếng thời cổ đại về việc sản xuất thủy tinh, và một số mẫu vật của tác phẩm này còn được lưu giữ vẫn là điều kỳ diệu đối với nhân loại... Trong vấn đề hàng hải, dù là đóng tàu hay vận tải trên biển, người Phê-ni-xi đều vượt trội hơn tất cả các quốc gia khác.” “Tên Phê-ni-xi không rõ nguồn gốc, mặc dù có thể bắt nguồn từ Fenkhu, tên được đặt trong các văn tự Ai Cập cho người bản địa xứ Pa-lét-tin. Trong số các thành phố chính của Phê-ni-xi có Ty-rơ và Si-đôn, Ghê-banh ở phía bắc Beirut, Arvad hoặc Arados và Zemar.”