Giô-sép

Con trai lớn trong hai người con trai của Gia-cốp với Ra-chên (Sáng-thế Ký 30:23, 24), người mà khi sinh ông đã nói rằng: “Đức Chúa Trời đã cất [Hê-bơ-rơ: ‘asaph] sự xấu hổ cho tôi.” “Cầu xin Đức Giê-hô-va thêm cho [Hê-bơ-rơ: yoseph] một con trai nữa” (Sáng-thế Ký 30:24). Có lẽ ông khoảng sáu tuổi khi cha ông từ Cha-ran trở về Ca-na-an và định cư tại thành Hếp-rôn cổ xưa của các tổ phụ. “Vả, Y-sơ-ra-ên yêu mến Giô-sép hơn hết các con trai mình, vì là con muộn đẻ của người,” và người “may cho chàng một cái áo nhiều màu” (Sáng-thế Ký 37:3), tức là một chiếc áo dài và rộng có tay áo, loại trang phục thường dành cho con cái tầng lớp quý tộc. Đây có vẻ là bản dịch chính xác của cụm từ này. Tuy nhiên, cụm từ này cũng có thể được dịch là “chiếc áo ghép bằng nhiều mảnh vải”, tức là một chiếc áo chắp vá từ nhiều mảnh nhỏ có nhiều màu sắc khác nhau.

Khi Giô-sép khoảng mười bảy tuổi, ông bị các anh ghen ghét căm thù (Sáng-thế Ký 37:4). Họ “ghét chàng, chẳng khứng lấy lời hòa hiệp nói cùng chàng.” Sự tức giận của họ càng tăng thêm khi ông thuật lại những điềm chiêm bao của mình (Sáng-thế Ký 37:11).

Gia-cốp muốn biết tin tức về các con trai đang chăn bầy tại Si-khem, cách Hếp-rôn khoảng 60 dặm, nên đã sai Giô-sép đi thăm hỏi. Giô-sép thấy họ đã rời Si-khem đến Đô-than, nên ông đi theo họ đến đó. Vừa thấy ông đến từ xa, họ đã lập mưu hại ông, và hẳn đã giết chết ông nếu Ru-bên không can thiệp. Cuối cùng, họ bán ông cho một đoàn thương buôn người Ích-ma-ên với giá hai mươi miếng (siếc-lơ) bạc (khoảng 2 đô-la 10 si-ling), rẻ hơn mười miếng so với giá trị một nô lệ thời bấy giờ, vì “họ chẳng bận tâm được bao nhiêu tiền, miễn sao tống khứ được chàng.” Những thương buôn này đang trên đường chở nhiều loại hàng hóa xuống chợ Ai Cập, họ đưa ông tới đó và cuối cùng bán ông làm nô lệ cho Bô-ti-pha, một “quan thị vệ của Pha-ra-ôn” (Sáng-thế Ký 37:36). “Đức Giê-hô-va ban phước cho nhà người Ê-díp-tô vì cớ Giô-sép,” và Bô-ti-pha đặt ông làm quản gia cai quản cả nhà mình. Sau cùng, vì bị vợ của Bô-ti-pha vu cáo, ông bị tống giam ngay vào ngục thất hoàng gia (39; 40), nơi ông ở ít nhất hai năm. Sau một thời gian, “quan tửu chánh” và “quan ngự thiện” của triều đình Pha-ra-ôn cũng bị giam vào ngục đó (Sáng-thế Ký 40:2). Mỗi người trong số các tù nhân mới này đều nằm mộng trong cùng một đêm, được Giô-sép giải mộng, và mọi việc đã diễn ra đúng như lời ông nói.

Nhờ đó, quan tửu chánh đã nhớ đến Giô-sép khi chính Pha-ra-ôn nằm mộng. Theo lời tiến cử của quan, Giô-sép được dẫn ra khỏi tù để giải mộng cho vua. Pha-ra-ôn rất hài lòng về sự khôn ngoan của Giô-sép khi giải nghĩa các điềm mộng, cũng như lời khuyên của ông đối với những sự kiện sắp xảy ra; vua đã lập ông lên cai quản toàn xứ Ai Cập (Sáng-thế Ký 41:46), và đặt tên ông là Sáp-na-Pha-nách. Ông kết hôn với A-xê-nát, con gái của thầy tế lễ thành Ôn, và qua đó trở thành thành viên của tầng lớp tư tế. Lúc bấy giờ Giô-sép khoảng ba mươi tuổi.

Đúng như lời Giô-sép giải mộng, bảy năm được mùa dư dật đã đến, trong suốt thời gian đó ông tích trữ một lượng lúa mì khổng lồ trong các kho vựa được dựng lên cho mục đích này. Kế tiếp là bảy năm đói kém “trên khắp cả mặt đất,” khi “các nước đều đến xứ Ê-díp-tô đặng mua lúa nơi Giô-sép” (Sáng-thế Ký 41:56, 57; Sáng-thế Ký 47:13, 14). Như vậy, “Giô-sép thâu hết bạc trong xứ Ê-díp-tô và trong xứ Ca-na-an đặng bán lúa.” Về sau, mọi gia súc và toàn bộ đất đai, rồi cuối cùng chính dân Ai Cập đều trở thành thuộc quyền Pha-ra-ôn.

Trong nạn đói kém này, các anh em của Giô-sép cũng xuống Ai Cập để mua lúa mì. Câu chuyện về cách ông đối đãi với họ, và việc cuối cùng ông nhận diện với các anh em, là một trong những câu chuyện hấp dẫn nhất trong Kinh Thánh (Sáng-thế Ký 42-45). Giô-sép bảo các anh em trở về đưa Gia-cốp và cả gia đình sang xứ Ai Cập, nói rằng: “Ta sẽ cho các ngươi vật tốt nhất trong xứ Ê-díp-tô, và các ngươi sẽ hưởng màu mỡ của đất. Chớ tiếc đồ đạc mình; vì mọi vật tốt trong xứ Ê-díp-tô sẽ về phần các ngươi.” Theo đó, Gia-cốp cùng gia quyến gồm bảy mươi người, cùng “hết thảy tài vật họ có,” đều xuống Ai Cập. Họ được định cư tại xứ Gô-sen, nơi Giô-sép đến đón cha mình, “ôm lấy cổ người và khóc một hồi lâu” (Sáng-thế Ký 46:29).

Các cuộc khai quật của Tiến sĩ Naville đã chỉ ra rằng xứ Gô-sen chính là Wady Tumilat, nằm giữa Ismailia và Zagazig. Tại Gô-sen (tiếng Ai Cập là Qosem), họ có đồng cỏ cho bầy súc vật, ở gần biên giới Á Châu của Ai Cập, và cách biệt khỏi lối sống của người Ai Cập bản địa. Một văn bia ghi lại vùng này là khu vực dành cho những người chăn chiên du mục đến từ Á Châu.

Cuối cùng Gia-cốp qua đời, và theo đúng lời hứa mà cha đã yêu cầu, Giô-sép lên Ca-na-an để chôn cất cha mình trong “hang đá tại đồng Ép-rôn, người Hê-tít” (Sáng-thế Ký 47:29-31; 50:1-14). Đây là việc làm cuối cùng của Giô-sép được ghi chép lại trước khi ông trở lại Ai Cập.

“Bản ‘Truyện hai anh em,’ một thiên tình sử lãng mạn của Ai Cập viết cho con trai của vị Pha-ra-ôn thời kỳ đàn áp, có một tình tiết rất giống với lời tường thuật trong Kinh Thánh về việc Giô-sép bị vợ Bô-ti-pha đối xử. Bô-ti-pha và Bô-ti-phê-ra chính là từ tiếng Ai Cập Pa-tu-pa-Ra, ‘món quà của thần mặt trời.’ Tên đặt cho Giô-sép, Sáp-na-Pha-nách, có thể là từ tiếng Ai Cập Zaf-nti-pa-ankh, ‘người nuôi sống đấng hằng sống,’ tức là Pha-ra-ôn. Có nhiều trường hợp trong các bia ký cho thấy những người ngoại quốc ở Ai Cập được ban tên Ai Cập và thăng tiến lên các chức vụ cao nhất trong triều đình.”

Với người vợ A-xê-nát, Giô-sép có hai con trai là Ma-na-se và Ép-ra-im (Sáng-thế Ký 41:50). Giô-sép đã nhận được lời hứa từ các anh em rằng khi Đức Chúa Trời “đem các ngươi lên khỏi xứ nầy, đến xứ mà Ngài đã thề hứa cùng Áp-ra-ham, cùng Y-sác, và cùng Gia-cốp,” họ sẽ đem hài cốt ông lên khỏi Ai Cập; sau đó ông qua đời khi hưởng thọ một trăm mười tuổi; “người ta tẩm liệm xác chàng, và đặt trong một cái quan tài” (Sáng-thế Ký 50:26). Lời hứa này đã được giữ gìn trung tín. Hậu tự của họ, rất lâu sau đó trong cuộc Xuất Hành, đã mang theo thi hài ông suốt bốn mươi năm phiêu lưu trong sa mạc, và cuối cùng chôn cất tại Si-khem, trong mảnh đất mà Gia-cốp đã mua từ con cháu Hê-mô (Giô-suê 24:32; so sánh Sáng-thế Ký 33:19). Với cái chết của Giô-sép, thời đại các tổ phụ trong lịch sử Y-sơ-ra-ên đã khép lại.

Vị Pha-ra-ôn đã cất nhắc Giô-sép có lẽ là Apepi, hoặc Apopis, vị vua cuối cùng của triều đại Hyksos. Tuy nhiên, một số học giả cho rằng Giô-sép đến Ai Cập dưới triều đại Thutmose III (xem PHA-RA-ÔN), rất lâu sau khi người Hyksos bị trục xuất.

Tên Giô-sép còn biểu thị hai bộ tộc Ép-ra-im và Ma-na-se trong Phục-truyền Luật-lệ Ký 33:13-17; vương quốc Y-sơ-ra-ên trong Ê-xê-chi-ên 37:16, 19, A-mốt 5:6; và toàn thể dân giao ước Y-sơ-ra-ên trong Thi-thiên 81:4.