Gia-cốp

Người nắm gót; kẻ chiếm chỗ (Sáng-thế Ký 25:26; 27:36; Ô-sê 12:2-4), là người con trai sinh sau trong cặp song sinh của Y-sác và Rê-be-ca. Ông có lẽ sinh tại La-hai-Roi, khi cha ông được năm mươi chín tuổi và Áp-ra-ham được một trăm năm mươi chín tuổi. Giống như cha mình, ông là người có tính trầm lặng, hiền lành; khi lớn lên theo nghề chăn chiên, trong khi anh trai là Ê-sau trở thành một thợ săn dạn dĩ. Tuy nhiên, cách ông đối xử với Ê-sau lại bộc lộ sự ích kỷ và xảo quyệt (Sáng-thế Ký 25:29-34).

Khi Y-sác khoảng 160 tuổi, Gia-cốp và mẹ đã bày mưu lừa dối vị tổ phụ già yếu (Sáng-thế Ký 27) nhằm đoạt lấy phước lành của quyền trưởng nam cho mình. Quyền trưởng nam bảo đảm cho người nắm giữ: (1) địa vị cao hơn trong gia tộc (Sáng-thế Ký 49:3); (2) hai phần cơ nghiệp của cha (Phục-truyền Luật-lệ Ký 21:17); (3) chức tế lễ trong gia đình (Dân-số Ký 8:17-19); và (4) lời hứa về Dòng dõi mà nhờ đó muôn dân trên đất sẽ được phước (Sáng-thế Ký 22:18).

Sau khi nhận được lời chúc phước của cha (Sáng-thế Ký 27), Gia-cốp nhận thức được tội lỗi của mình; và vì sợ cơn giận của Ê-sau, theo lời khuyên của Rê-be-ca, Y-sác sai ông đến Cha-ran, cách xa hơn 400 dặm, để tìm vợ trong số họ hàng thuộc gia đình La-ban, người Sy-ri (28). Tại đó ông gặp Ra-chên (29). La-ban không chịu gả con gái cho ông cho đến khi ông phải giúp việc bảy năm; nhưng đối với Gia-cốp, những năm tháng ấy “coi như chừng ít ngày, vì cớ chàng yêu nàng.” Nhưng khi mãn bảy năm, La-ban mưu mô lừa dối Gia-cốp mà gả Lê-a cho ông. Ông phải phục vụ thêm bảy năm nữa mới cưới được người vợ yêu dấu Ra-chên. Nhưng “nỗi buồn trọn đời, sự sỉ nhục và thử thách, trong sự quan phòng báo ứng của Đức Chúa Trời, đã theo sau cuộc hôn nhân kép này.”

Hết mười bốn năm phục vụ, Gia-cốp muốn trở về cùng cha mẹ, nhưng do sự nài xin của La-ban, ông ở lại thêm sáu năm nữa để chăn bầy súc vật (Sáng-thế Ký 31:41). Sau đó, ông cùng gia quyến và tài sản lên đường “đặng đi về cùng Y-sác, cha mình, ở xứ Ca-na-an” (Sáng-thế Ký 31). La-ban nổi giận khi nghe tin Gia-cốp ra đi nên đuổi theo và bắt kịp sau bảy ngày. Cuộc gặp gỡ diễn ra trong căng thẳng. Sau nhiều lời trách móc và đổ lỗi nhằm vào Gia-cốp, cuối cùng La-ban nguôi giận, trìu mến từ biệt các con gái rồi trở về nhà ở Pha-đan-A-ram. Từ đây, mọi mối liên hệ của người Y-sơ-ra-ên với Mê-sô-bô-ta-mi đều chấm dứt.

Không lâu sau khi chia tay La-ban, ông được một đoàn thiên sứ đến gặp như để chào đón ngày trở về của ông trên Đất Hứa (Sáng-thế Ký 32:1, 2). Ông đặt tên nơi đó là Ma-ha-na-im, nghĩa là “hai trại quân”, có lẽ là trại của ông và trại của các thiên sứ. Khải tượng này tương tự khải tượng trước kia tại Bê-tên, khi hai mươi năm trước, người lữ khách cô đơn và mỏi mệt trên đường tới Pha-đan-A-ram đã thấy các thiên sứ của Đức Chúa Trời lên xuống trên chiếc thang bắc tới tận trời (Sáng-thế Ký 28:12).

Lúc này ông hoang mang kinh sợ khi hay tin anh trai Ê-sau đang dẫn 400 người đến đón gặp. Trong tâm trạng đau đớn cùng cực, ông chuẩn bị cho tình huống xấu nhất. Ông cảm thấy giờ đây chỉ có thể nương cậy nơi Đức Chúa Trời, nên tha thiết khẩn cầu cùng Ngài và gửi một lễ vật hậu hĩ đi trước cho Ê-sau: “Lễ vật của Gia-cốp, kẻ tôi tớ chúa, gửi dâng cho Ê-sau, chúa tôi”. Gia quyến của Gia-cốp sau đó qua rạch Gia-bốc; còn một mình ông ở lại, trải qua trọn đêm tương giao với Đức Chúa Trời. Trong lúc ấy, có một Đấng mang hình dáng con người đến vật lộn với ông. Trong trận đọ sức mầu nhiệm này, Gia-cốp đã thắng thế, và để ghi nhớ sự kiện đó, tên ông được đổi thành Y-sơ-ra-ên (người vật lộn cùng Đức Chúa Trời); nơi xảy ra biến cố này được ông gọi là Phê-ni-ên, “vì”, ông nói, “tôi đã thấy Đức Chúa Trời đối mặt cùng tôi, và linh hồn tôi được giải cứu” (Sáng-thế Ký 32:25-31).

Sau đêm đầy âu lo đó, Gia-cốp tiếp tục lên đường, bước đi khập khiễng, suy yếu một cách kỳ lạ vì trận vật lộn, nhưng mạnh mẽ trong niềm tin chắc về ân sủng thiên thượng. Ê-sau tiến đến gặp ông; lòng thù hận đã được giải tỏa, hai anh em gặp lại nhau như những người bạn và giữ mối quan hệ hòa thuận suốt quãng đời còn lại. Sau thời gian ngắn ngụ tại Su-cốt, Gia-cốp dời đi và dựng trại gần Si-chem (xem mục này), Sáng-thế Ký 33:18; nhưng cuối cùng, theo sự dẫn dắt của Đức Chúa Trời, ông dời đến Bê-tên, nơi ông lập một bàn thờ cho Đức Chúa Trời (Sáng-thế Ký 35:6, 7), và tại đó Đức Chúa Trời hiện ra cùng ông, tái lập giao ước Áp-ra-ham. Trên hành trình từ Bê-tên đến Ép-rát (tên xứ Ca-na-an của Bết-lê-hem), Ra-chên qua đời khi sinh người con trai thứ hai là Bên-gia-min (Sáng-thế Ký 35:16-20), khoảng mười lăm hay mười sáu năm sau ngày sinh Giô-sép. Sau đó ông về đến nơi ở xưa của gia đình tại Mam-rê để túc trực bên giường bệnh của cha là Y-sác. Sự hòa giải trọn vẹn giữa Ê-sau và Gia-cốp được thể hiện qua việc hai người cùng lo mai táng cho người cha tổ phụ (Sáng-thế Ký 35:27-29).

Ít lâu sau, Gia-cốp chịu nỗi đau buồn sâu sắc vì mất đi người con yêu dấu Giô-sép do lòng ghen ghét của các anh em (Sáng-thế Ký 37:33). Tiếp theo là câu chuyện về nạn đói, và những chuyến đi sang Ê-díp-tô mua lúa mì (42), dẫn tới việc tìm lại Giô-sép đã thất lạc bấy lâu, rồi vị tổ phụ cùng toàn thể gia đình khoảng bảy mươi người (Xuất Ê-díp-tô Ký 1:5; Phục-truyền Luật-lệ Ký 10:22; Công-vụ các Sứ-đồ 7:14) đã xuống kiều ngụ tại xứ Gô-sen. Tại đây, Gia-cốp “sau bao phen ba đào trên đại dương đầy sóng gió, cuối cùng đã tìm được bến đỗ bình yên, nơi những tình cảm tốt đẹp nhất của đời ông được nhẹ nhàng nuôi dưỡng và đơm hoa kết trái” (Sáng-thế Ký 48). Cuối cùng, những ngày tháng thăng trầm của đời ông dần khép lại; ông gọi các con trai đến bên giường để chúc phước. Trong những lời trăn trối cuối cùng, ông nhắc lại cái chết của Ra-chên êm đềm như thể mới xảy ra hôm qua, dù bốn mươi năm đã trôi qua kể từ biến cố đó; rồi khi “Gia-cốp trối các lời nầy cho các con xong, thì rút chân lại trong giường, tắt hơi” (Sáng-thế Ký 49:33). Thi hài ông được ướp và đưa về đất Ca-na-an với nghi thức trọng thể, an táng bên cạnh vợ là Lê-a trong hang Mặc-bê-la theo đúng di nguyện của ông. Có lẽ thi hài ướp của ông vẫn còn nằm lại nơi đó cho đến ngày nay (Sáng-thế Ký 50:1-13).

Cuộc đời của Gia-cốp được các đấng tiên tri Ô-sê (Sáng-thế Ký 12:3, 4, 12) và Ma-la-chi (Sáng-thế Ký 1:2) nhắc đến. Trong Mi-chê 1:5, tên này là từ đồng nghĩa mang tính thi ca chỉ về Y-sơ-ra-ên, tức vương quốc mười chi phái. Ngoài việc được nhắc tên cùng các tổ phụ khác, các sự kiện trong đời ông còn được viện dẫn rõ nét trong các thư tín của Phao-lô (Rô-ma 9:11-13; Hê-bơ-rơ 12:16; 11:21). Xem thêm các tham chiếu về khải tượng tại Bê-tên và việc ông mua đất tại Si-chem trong Giăng 1:51; 4:5, 12; cũng như về nạn đói dẫn đến việc ông xuống Ê-díp-tô trong Công-vụ các Sứ-đồ 7:12 (Xem LU-XƠ; BÊ-TÊN.)